ماده ۱۴۳ قانون مالیات‌های مستقیم؛ مالیات بورس و نقل‌وانتقال سهام

ماده ۱۴۳ قانون مالیات‌های مستقیم تکلیف دو چیز را روشن می‌کند: مالیات فروش سهام، و بخشودگی مالیاتی شرکت‌هایی که وارد بورس می‌شوند. خلاصه کاربردی‌اش این است: فروش سهام شرکت‌های بورسی و فرابورسی فقط ۰٫۵٪ ارزش فروش مالیات دارد (همان ماده ۱۴۳ مکرر) که کارگزار موقع معامله کسر می‌کند؛ فروش سهام شرکت‌های غیربورسی (مثل سهامی خاص) ۴٪ ارزش اسمی مالیات مقطوع دارد؛ و شرکت‌هایی که سهامشان در بورس پذیرفته می‌شود، بخشی از مالیات عملکردشان بخشوده می‌شود.

پس دو مفهوم را از هم جدا کنید که خیلی‌ها قاطی می‌کنند: یکی «مالیات فروش سهام» که سهامدار موقع فروش می‌دهد، و دیگری «بخشودگی مالیات شرکت» که به سود عملکرد خودِ شرکت بورسی مربوط است. در ادامه هر دو را با عدد و مثال می‌بینید.

مالیات فروش سهام طبق ماده ۱۴۳ و ۱۴۳ مکرر

سهام دو حالت دارد و هر کدام نرخ خودش را دارد:

• سهام بورسی و فرابورسی (ماده ۱۴۳ مکرر): از هر نقل‌وانتقال سهام و حق‌تقدم سهام شرکت‌ها در بورس‌ها یا بازارهای خارج از بورس دارای مجوز، مالیات مقطوع ۰٫۵٪ ارزش فروش گرفته می‌شود. بابت این معامله دیگر مالیات بر درآمد نقل‌وانتقال یا مالیات بر ارزش افزوده گرفته نمی‌شود. این مبلغ را کارگزار موقع فروش از فروشنده کسر و واریز می‌کند؛ یعنی خودتان کار جداگانه‌ای ندارید.
• سهام غیربورسی (تبصره ۱ ماده ۱۴۳): نقل‌وانتقال سهام، سهم‌الشرکه و حق‌تقدم در «سایر شرکت‌ها» (شرکت‌هایی که در بورس نیستند، مثل سهامی خاص یا با مسئولیت محدود) مالیات مقطوع ۴٪ ارزش اسمی دارد. نکته مهم: مبنا «ارزش اسمی» است نه قیمت واقعی معامله. این مالیات را انتقال‌دهنده باید قبل از انتقال بپردازد.

شاید بپرسید چرا نرخ سهام بورسی این‌قدر پایین‌تر از سهام غیربورسی است. منطق قانون‌گذار تشویق مردم به سرمایه‌گذاری در بازار رسمی و شفاف بورس است؛ در بورس همه معامله‌ها ثبت و رصد می‌شود، پس دولت با نرخ مقطوع و ناچیزِ نیم‌درصد کار را برای همه ساده می‌کند. در مقابل، نقل‌وانتقال سهام شرکت‌های غیربورسی بیرون از این سازوکار شفاف انجام می‌شود و نرخ چهاردرصدی روی ارزش اسمی، هم ابزار وصول مالیات است و هم انگیزه‌ای برای شفاف‌ترشدن این معامله‌ها.

مثال عددی

فرض کنید ۱۰٬۰۰۰ سهم دارید و می‌خواهید بفروشید:

• حالت بورسی: ارزش فروش این سهم‌ها در بازار ۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان است. مالیات = ۰٫۵٪ × ۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ = ۲٬۵۰۰٬۰۰۰ تومان که کارگزار همان لحظه فروش کسر می‌کند. دیگر مالیات دیگری بابت این فروش ندارید.
• حالت غیربورسی: ارزش اسمی هر سهم ۱٬۰۰۰ تومان و تعداد ۱۰٬۰۰۰ سهم، یعنی ارزش اسمی کل ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان. مالیات = ۴٪ × ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ = ۴۰۰٬۰۰۰ تومان که باید قبل از ثبت انتقال بپردازید — فارغ از اینکه قیمت واقعی معامله چقدر بوده.

برای جزئیات بیشترِ حالت غیربورسی، مقاله مالیات نقل‌وانتقال سهام شرکت سهامی خاص را ببینید.

بخشودگی مالیاتی بورس در ماده ۱۴۳

این بخش به خودِ شرکت مربوط است، نه سهامدار. برای تشویق شرکت‌ها به ورود به بورس، بخشی از مالیات عملکرد آن‌ها بخشوده می‌شود:

این بخشودگی از سال پذیرش تا سالی که شرکت از فهرست شرکت‌های پذیرفته‌شده حذف نشده، با تأیید سازمان امور مالیاتی ادامه دارد. یعنی اگر یک شرکت وارد بورس شود و ۲۵٪ یا بیشتر سهامش شناور آزاد باشد، به‌جای ۱۰٪، معادل ۲۰٪ مالیات عملکردش بخشوده می‌شود. برای درک نحوه محاسبه خودِ مالیات شرکت‌ها، مالیات اشخاص حقوقی را بخوانید. بخشودگی مالیاتی بورس در عمل یک مشوق جدی برای شرکت‌هاست. وقتی بخشی از مالیات عملکرد یک شرکت به‌خاطر ورود به بورس بخشوده می‌شود، آن شرکت انگیزه پیدا می‌کند شفاف‌تر عمل کند، صورت‌های مالی‌اش را منظم نگه دارد و سهامش را در دسترس مردم بگذارد. اما یک نکته مهم را فراموش نکنید: این تخفیف به سودِ خودِ شرکت تعلق می‌گیرد، نه به سهامدار؛ پس اگر سهامدار یک شرکت بورسی هستید، این بخشودگی از مالیات فروش سهام شما کم نمی‌کند و فقط وضعیت مالیاتی شرکت را بهتر می‌کند.

معافیت صندوق‌های سرمایه‌گذاری

طبق تبصره ۱ ماده ۱۴۳ مکرر، درآمد صندوق‌های سرمایه‌گذاری و درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری در اوراق بهادارِ موضوع بند ۲۴ ماده ۱ قانون بازار اوراق بهادار، و نیز درآمد ناشی از نقل‌وانتقال یا صدور و ابطال این اوراق، از مالیات بر درآمد و مالیات بر ارزش افزوده معاف است. همچنین نقل‌وانتقال اوراق بهادارِ بازارگردانانِ دارای مجوز، از همان مالیات مقطوع ۰٫۵٪ معاف است.

ارتباط با مالیات بر ارث سهام

وقتی سهام از طریق ارث منتقل می‌شود، نرخ مالیات بر ارث سهام بر پایه نرخ‌های همین تبصره ۱ ماده ۱۴۳ و ماده ۱۴۳ مکرر محاسبه می‌شود (یک‌ونیم برابر آن نرخ‌ها در تاریخ ثبت انتقال به نام وراث). جزئیات در راهنمای جامع مالیات بر ارث آمده است.

نکات کلیدی

• مالیات فروش سهام بورسی مقطوع است؛ ۰٫۵٪ کسر می‌شود و تمام — سود سرمایه‌ای شما مالیات جداگانه ندارد.
• در سهام غیربورسی مبنا «ارزش اسمی» است، نه قیمت واقعی معامله؛ و پرداخت باید قبل از انتقال انجام شود.
• بخشودگی ماده ۱۴۳ مخصوص مالیات عملکرد شرکت است، نه مالیات فروش سهام سهامدار.
• داشتن حداقل ۲۵٪ سهام شناور آزاد، بخشودگی شرکت را دو برابر می‌کند.
• درآمد صندوق‌های سرمایه‌گذاری و اوراق مشمول، معاف است.

اشتباهات رایج

• خلط دو نرخ: تصور اینکه فروش سهام سهامی خاص هم ۰٫۵٪ است. خیر، آن ۴٪ ارزش اسمی است.
• انتظار مالیات جدا روی سود: فکر اینکه بابت سود فروش سهام بورسی باید مالیات بر درآمد جداگانه بدهید. همان ۰٫۵٪ مقطوع کل ماجراست.
• دیرکرد در سهام غیربورسی: فراموش‌کردن پرداخت مالیات ۴٪ قبل از انتقال؛ دفاتر اسناد رسمی بدون گواهی پرداخت، سند انتقال را ثبت نمی‌کنند.
• برداشت اشتباه از «معافیت بورس»: تصور اینکه ورود به بورس یعنی معافیت کامل شرکت از مالیات. در واقع فقط بخشی از مالیات عملکرد (۱۰٪ یا ۵٪ و حداکثر دو برابر) بخشوده می‌شود.

اگر با مفهوم مالیات بر افزایش ارزش دارایی‌ها سروکار دارید، مطالعه قانون مالیات بر عایدی سرمایه و برای معاملات بورس کالا، الگوی یازدهم سامانه مودیان (بورس کالا) پیشنهاد می‌شود.